Khi tư vấn hoặc lên danh mục thiết bị phòng cháy chữa cháy cho một công trình, nhiều người thường bắt đầu bằng những câu hỏi như: Công trình này cần bao nhiêu đầu báo khói? Nên dùng tủ báo cháy thường hay địa chỉ? Chuông báo cháy cần lắp bao nhiêu cái? Có cần hệ thống chữa cháy tự động hay không?
Tuy nhiên, về mặt kỹ thuật, đó chưa phải là bước đầu tiên.
Trước khi lựa chọn tủ trung tâm báo cháy, đầu báo khói, đầu báo nhiệt, chuông, đèn báo cháy, nút nhấn khẩn hay hệ thống chữa cháy tự động, cần xác định công trình thuộc nhóm công năng nào và có đặc điểm nguy hiểm cháy ra sao.
Đây là lý do cùng một diện tích 5.000 m² nhưng một bệnh viện, một trung tâm thương mại và một nhà xưởng có thể được thiết kế với những giải pháp PCCC hoàn toàn khác nhau.
Sự khác biệt không chỉ nằm ở diện tích. Quan trọng hơn là:
- Công trình được sử dụng vào mục đích gì?
- Có bao nhiêu người tập trung bên trong?
- Người sử dụng có khả năng tự thoát nạn hay không?
- Có người ngủ hoặc lưu trú qua đêm không?
- Hoạt động bên trong có tạo ra nguy cơ cháy, cháy nổ hay không?
- Công trình có chứa hàng hóa, vật liệu dễ cháy hay không?
Theo quy định về phân nhóm nguy hiểm cháy theo công năng, nhà và công trình được chia thành các nhóm chính từ F1 đến F5. Việc phân nhóm là một trong những cơ sở quan trọng để xác định giải pháp an toàn cháy và trang bị hệ thống PCCC phù hợp.
1. VÌ SAO PHẢI PHÂN LOẠI CÔNG TRÌNH TRƯỚC KHI LỰA CHỌN THIẾT BỊ PCCC?
Một sai lầm khá phổ biến là lựa chọn thiết bị PCCC theo kiểu: Công trình 3 tầng thì dùng tủ 16 zone. Công trình nhiều phòng thì cứ lắp đầu báo khói. Diện tích lớn thì tăng số lượng chuông và đèn.
Cách làm này có thể giúp tạo ra một danh mục thiết bị, nhưng chưa chắc đã tạo ra một hệ thống phù hợp.
Ví dụ: Một đầu báo khói có thể phù hợp với khu vực văn phòng hoặc phòng nghỉ nhưng chưa chắc phù hợp với khu vực thường xuyên có hơi nước, khói hoặc bụi. Tương tự, một nhà xưởng rộng 5.000 m² có thể có yêu cầu hoàn toàn khác với một trung tâm hội nghị cùng diện tích. Một bên có thể tập trung vào nguy cơ từ máy móc, vật liệu và dây chuyền sản xuất; bên còn lại lại cần đặc biệt quan tâm đến số lượng người tập trung và khả năng tổ chức thoát nạn.
Vì vậy, trình tự hợp lý nên là: Xác định công năng công trình - Phân tích đặc điểm nguy hiểm cháy - Xác định yêu cầu hệ thống - Lựa chọn thiết bị - Bố trí thiết bị theo từng khu vực.
Theo TCVN 3890:2023, việc trang bị phương tiện và hệ thống PCCC cần căn cứ vào công năng sử dụng, tính chất nguy hiểm cháy và các yếu tố liên quan đến việc bảo vệ con người, tài sản. Việc xác định yêu cầu báo cháy hoặc chữa cháy tự động cũng cần được xem xét ở cấp độ toàn bộ nhà, từng khu vực và từng gian phòng.
NHÓM F1: CÔNG TRÌNH CÓ NGƯỜI LƯU TRÚ, NGHỈ NGƠI HOẶC SINH HOẠT
Nhóm F1 bao gồm các công trình được sử dụng để ở thường xuyên hoặc tạm thời. Đặc điểm quan trọng của nhóm này là có thể có người lưu trú cả ngày lẫn đêm. Trong nhóm F1 có các công trình với đặc điểm sử dụng khác nhau, chẳng hạn:
-
Trường mầm non
-
Bệnh viện
-
Nhà dưỡng lão
-
Công trình dành cho người cao tuổi hoặc người khuyết tật
-
Khách sạn
-
Nhà ở
-
Chung cư
-
Một số công trình có khu vực ngủ hoặc lưu trú
Điểm cần quan tâm đối với nhóm này là khả năng thoát nạn của người bên trong công trình.
Ví dụ, tại trường mầm non, đối tượng sử dụng chính là trẻ nhỏ. Trong bệnh viện có thể có người bệnh hạn chế khả năng di chuyển. Trong khách sạn hoặc chung cư, người bên trong có thể đang ngủ và không nhận biết ngay sự cố. Vì vậy, giải pháp PCCC không chỉ tập trung vào việc phát hiện cháy, mà còn phải tính đến việc cảnh báo và hỗ trợ quá trình thoát nạn.
Thiết bị thường được xem xét
Tùy quy mô và hồ sơ thiết kế, hệ thống có thể bao gồm:
- Tủ trung tâm báo cháy
- Đầu báo khói
- Đầu báo nhiệt tại các khu vực phù hợp
- Nút nhấn báo cháy
- Chuông, còi hoặc thiết bị báo động
- Đèn báo cháy
- Đèn chỉ dẫn thoát nạn
- Hệ thống chữa cháy trong nhà hoặc chữa cháy tự động theo yêu cầu
Ví dụ, trong một bệnh viện, không thể chỉ dựa vào tổng diện tích để xác định đầu báo. Khu điều trị, phòng bệnh, hành lang, phòng kỹ thuật, khu bếp và kho có thể có điều kiện sử dụng khác nhau. Việc lựa chọn đầu báo và bố trí thiết bị cần được xem xét theo từng khu vực.
NHÓM F2: CÔNG TRÌNH CÓ SỐ LƯỢNG NGƯỜI TẬP TRUNG LỚN
Nhóm F2 thường bao gồm các công trình phục vụ hoạt động văn hóa, vui chơi, giải trí hoặc tập trung đông người. Ví dụ có thể kể đến:
- Nhà hát
- Rạp chiếu phim
- Phòng hòa nhạc
- Nhà thi đấu
- Công trình biểu diễn
- Một số công trình có khu vực tập trung đông người
Đặc điểm nguy hiểm của nhóm này không chỉ nằm ở nguy cơ phát sinh cháy mà còn nằm ở mật độ người. Khi xảy ra sự cố, một lượng lớn người có thể cùng lúc di chuyển về phía các lối thoát. Vì vậy, tốc độ phát hiện cháy, khả năng truyền tín hiệu cảnh báo và tổ chức thoát nạn là những yếu tố đặc biệt quan trọng.
Hệ thống PCCC thường được quan tâm
Đối với nhóm công trình tập trung đông người, giải pháp thường cần xem xét:
- Hệ thống báo cháy tự động
- Tủ trung tâm có khả năng quản lý các khu vực phù hợp
- Đầu báo cháy theo đặc điểm từng không gian
- Nút nhấn báo cháy
- Hệ thống cảnh báo bằng âm thanh và ánh sáng
- Đèn chỉ dẫn thoát nạn
- Chiếu sáng sự cố
- Hệ thống chữa cháy phù hợp với quy mô và đặc điểm công trình
Ví dụ, một rạp chiếu phim có không gian rộng, nhiều người và ánh sáng thường thấp. Khi xảy ra cháy, tín hiệu cảnh báo bằng âm thanh có thể cần được kết hợp với các giải pháp báo hiệu khác phù hợp với thiết kế để hỗ trợ người bên trong nhận biết tình huống. Ở đây có thể thấy rõ: cùng là hệ thống báo cháy, nhưng cách bố trí cho một rạp chiếu phim sẽ không thể giống với một văn phòng có cùng diện tích.
NHÓM F3: CÔNG TRÌNH PHỤC VỤ CÔNG CỘNG VÀ DỊCH VỤ
Nhóm F3 thường liên quan đến các công trình phục vụ công cộng. Một số loại hình phổ biến có thể bao gồm:
- Cửa hàng
- Siêu thị
- Trung tâm thương mại
- Nhà hàng
- Công trình phục vụ công cộng
- Một số cơ sở dịch vụ
Nhóm này có một đặc điểm đáng chú ý: số lượng người trong công trình có thể thay đổi theo thời điểm.
Ví dụ, một trung tâm thương mại vào ngày thường và cuối tuần có thể có lượng người sử dụng hoàn toàn khác nhau. Ngoài ra, trong cùng một công trình F3 có thể tồn tại nhiều khu vực có nguy cơ cháy khác nhau.
Ví dụ một trung tâm thương mại có thể bao gồm:
- Khu bán hàng
- Nhà hàng
- Khu vực bếp
- Kho hàng
- Phòng kỹ thuật
- Khu vực văn phòng
Không thể áp dụng cùng một giải pháp đầu báo cho tất cả các khu vực này.
Ví dụ thực tế
Tại khu bán hàng, có thể cần giải pháp phát hiện cháy phù hợp với đặc điểm không gian.Trong khi đó, khu bếp có thể có nhiệt, hơi nước và khói phát sinh trong quá trình hoạt động bình thường. Nếu lựa chọn thiết bị không phù hợp với môi trường, hệ thống có nguy cơ phát sinh báo động giả. Kho hàng lại cần được đánh giá dựa trên loại hàng hóa, cách sắp xếp và điều kiện không gian.
Vì vậy, với nhóm F3, việc phân tích công năng từng khu vực bên trong công trình đặc biệt quan trọng.
>> VÌ SAO HỆ THỐNG BÁO CHÁY THƯỜNG XUYÊN BÁO GIẢ?
NHÓM F4: CÔNG TRÌNH PHỤC VỤ GIÁO DỤC, HÀNH CHÍNH VÀ HOẠT ĐỘNG CHUYÊN MÔN
Nhóm F4 bao gồm nhiều công trình như:
- Trường học
- Cơ sở đào tạo
- Công trình hành chính
- Văn phòng
- Cơ sở nghiên cứu
- Một số công trình phục vụ hoạt động chuyên môn
Đặc điểm của nhóm này là người sử dụng thường có khả năng tự nhận biết và thoát nạn tốt hơn một số nhóm công trình đặc thù như F1.1.Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa hệ thống PCCC được thiết kế đơn giản.
Ví dụ, một trường học có thể có:
- Phòng học
- Hành lang
- Phòng thí nghiệm
- Kho
- Phòng thiết bị
- Phòng máy chủ
- Khu vực căn tin hoặc bếp
Mỗi khu vực có điều kiện hoạt động khác nhau.
Một phòng học thông thường sẽ có đặc điểm cháy khác với phòng thí nghiệm. Phòng máy chủ lại có thiết bị điện và yêu cầu bảo vệ riêng. Khu vực kho có thể phụ thuộc vào loại vật liệu được lưu trữ.
Giải pháp PCCC cần được xem xét
Tùy quy mô công trình, có thể xem xét:
- Hệ thống báo cháy tự động
- Đầu báo phù hợp với từng gian phòng
- Nút nhấn báo cháy
- Chuông và đèn báo cháy
- Đèn chỉ dẫn thoát nạn
- Phương tiện chữa cháy ban đầu
- Các hệ thống chữa cháy khác theo yêu cầu thiết kế
Điểm quan trọng là không nên hiểu F4 = một cấu hình thiết bị cố định.
Một tòa nhà văn phòng 5 tầng và một trường đại học có cùng diện tích chưa chắc sử dụng cùng một giải pháp.
NHÓM F5: CÔNG TRÌNH SẢN XUẤT VÀ KHO
F5 là nhóm thường được quan tâm nhiều trong các dự án công nghiệp. Nhóm này bao gồm các công trình và gian phòng có công năng sản xuất hoặc kho, bao gồm nhiều loại hình như:
- Nhà xưởng sản xuất
- Kho hàng
- Kho vật tư
- Xưởng sửa chữa
- Phòng thí nghiệm có đặc điểm sản xuất
- Một số công trình kỹ thuật và công nghiệp khác
Đối với F5, ngoài việc phân nhóm theo công năng, còn cần quan tâm đến tính chất nguy hiểm cháy và cháy nổ của quá trình sản xuất hoặc vật liệu được lưu trữ.
Đây là lý do không thể nói đơn giản rằng: “Nhà xưởng thì chỉ cần đầu báo khói.”
Một nhà xưởng chế biến thực phẩm, xưởng may, kho giấy, kho hóa chất hoặc xưởng cơ khí có thể có nguy cơ cháy hoàn toàn khác nhau.
Ví dụ 1: Kho hàng thông thường
Giải pháp cần xem xét:
- Loại hàng hóa
- Chiều cao lưu trữ
- Diện tích kho
- Khả năng phát sinh cháy
- Khả năng cháy lan
Từ đó mới xác định yêu cầu về báo cháy và chữa cháy.
Ví dụ 2: Xưởng có nhiều bụi
Trong môi trường có lượng bụi lớn, việc sử dụng đầu báo cần được lựa chọn và bố trí phù hợp với điều kiện thực tế để hạn chế ảnh hưởng đến khả năng hoạt động của hệ thống.
Ví dụ 3: Xưởng có nhiệt hoặc hơi
Nếu môi trường vận hành thường xuyên có nhiệt độ cao hoặc hơi nước, việc sử dụng một loại đầu báo giống như khu vực văn phòng có thể không phù hợp.
Vì vậy, với nhóm F5, việc đánh giá môi trường thực tế bên trong nhà xưởng có ý nghĩa rất lớn trong việc lựa chọn đầu báo và giải pháp PCCC.
MỘT CÔNG TRÌNH CÓ THỂ KHÔNG CHỈ THUỘC MỘT NHÓM CÔNG NĂNG
Đây là vấn đề thường gây nhầm lẫn.Một công trình chính có thể thuộc một nhóm công năng, nhưng bên trong lại có các gian phòng hoặc khu vực có đặc điểm sử dụng khác.
Ví dụ:
Một bệnh viện có thể thuộc nhóm F1.1, nhưng bên trong có:
- Khu điều trị
- Văn phòng
- Nhà ăn
- Bếp
- Kho
- Phòng kỹ thuật
Một trung tâm thương mại có thể có:
- Khu bán hàng
- Nhà hàng
- Rạp chiếu phim
- Kho
- Văn phòng
Một trường học có thể có:
- Phòng học
- Phòng thí nghiệm
- Khu bếp
- Kho
- Phòng máy chủ
Theo nguyên tắc phân nhóm công năng, các gian phòng sản xuất và kho có diện tích, đặc điểm sử dụng nhất định trong công trình F1 đến F4 có thể được xem xét theo nhóm F5. Vì vậy, khi thiết kế PCCC, không nên chỉ nhìn vào tên gọi chung của toàn bộ công trình mà cần đánh giá cả từng khu vực bên trong.
VẬY MỖI NHÓM CÔNG TRÌNH CẦN HỆ THỐNG PCCC NÀO?
Đây là câu hỏi quan trọng nhất, nhưng cũng cần trả lời đúng cách.
Không có công thức:
F1 dùng bộ A.
F2 dùng bộ B.
F3 dùng bộ C.
Bởi vì yêu cầu thực tế còn phụ thuộc vào:
- Quy mô công trình
- Chiều cao
- Tổng diện tích
- Số tầng
- Số lượng người
- Công năng từng gian phòng
- Đặc điểm nguy hiểm cháy
- Vật liệu và hàng hóa bên trong
- Yêu cầu của quy chuẩn, tiêu chuẩn và hồ sơ thiết kế
Tuy nhiên, có thể hiểu theo định hướng chung như sau:
Nhóm F1: Ưu tiên khả năng phát hiện cháy sớm, cảnh báo rõ ràng và hỗ trợ thoát nạn, đặc biệt tại các công trình có trẻ em, người bệnh, người cao tuổi hoặc người đang ngủ.
Nhóm F2: Đặc biệt quan tâm đến phát hiện cháy và cảnh báo cho số lượng lớn người, kết hợp với giải pháp thoát nạn phù hợp.
Nhóm F3: Cần đánh giá theo từng khu vực chức năng vì trong cùng một công trình có thể có nhiều không gian với điều kiện cháy khác nhau.
Nhóm F4: Tập trung vào đặc điểm sử dụng của từng gian phòng như phòng học, văn phòng, phòng kỹ thuật, phòng thí nghiệm hoặc khu vực chuyên môn.
Nhóm F5: Cần phân tích sâu hơn về quá trình sản xuất, loại vật liệu, hàng hóa, bụi, nhiệt, hóa chất và nguy cơ cháy nổ.
Từ đó mới lựa chọn các giải pháp phù hợp như:
- Hệ thống báo cháy tự động
- Tủ trung tâm báo cháy
- Đầu báo khói
- Đầu báo nhiệt
- Đầu báo chuyên dụng phù hợp với môi trường
- Nút nhấn báo cháy
- Chuông, còi và đèn báo cháy
- Hệ thống chữa cháy bằng nước
- Hệ thống sprinkler
- Hệ thống chữa cháy tự động phù hợp
- Họng nước chữa cháy
- Bình chữa cháy và các phương tiện chữa cháy ban đầu
- Hệ thống chỉ dẫn và hỗ trợ thoát nạn
Việc trang bị cụ thể phải căn cứ vào quy mô, công năng, đặc điểm nguy hiểm cháy và các yêu cầu áp dụng cho công trình.
QUY TRÌNH ĐÚNG ĐỂ LỰA CHỌN HỆ THỐNG PCCC CHO MỘT CÔNG TRÌNH
Thay vì bắt đầu bằng danh sách thiết bị, nên thực hiện theo trình tự sau:
Bước 1: Xác định công trình thuộc nhóm công năng nào: F1, F2, F3, F4 hay F5?
Bước 2: Phân tích các khu vực bên trong
Công trình có:
- Phòng chính
- Hành lang
- Kho
- Phòng kỹ thuật
- Bếp
- Khu vực sản xuất
- Khu vực tập trung đông người
hay không?
Bước 3: Đánh giá đặc điểm nguy hiểm cháy
Xác định:
- Nguồn cháy có thể xuất hiện
- Vật liệu cháy
- Khói
- Nhiệt
- Bụi
- Hơi nước
- Khí hoặc hóa chất
- Khả năng cháy lan
Bước 4: Xác định yêu cầu hệ thống
Từ đó đánh giá:
- Có yêu cầu hệ thống báo cháy tự động hay không?
- Khu vực nào cần đầu báo?
- Loại đầu báo nào phù hợp với điều kiện môi trường?
- Cần phương án cảnh báo như thế nào?
- Có yêu cầu hệ thống chữa cháy tự động không?
- Phương tiện chữa cháy ban đầu cần bố trí ra sao?
Bước 5: Lựa chọn thiết bị
Sau khi đã có giải pháp mới tiến hành lựa chọn:
- Tủ báo cháy
- Đầu báo khói
- Đầu báo nhiệt
- Chuông báo cháy
- Đèn báo cháy
- Nút nhấn khẩn
- Module và thiết bị giám sát
- Bình chữa cháy
- Thiết bị chữa cháy
- Các phụ kiện liên quan
Phân loại công trình theo nhóm nguy hiểm cháy theo công năng không phải là bước mang tính thủ tục. Khi xác định đúng từ bước này, việc lựa chọn tủ báo cháy, đầu báo, chuông, đèn, nút nhấn và các hệ thống chữa cháy phía sau mới có cơ sở kỹ thuật rõ ràng.
Sông Xanh cung cấp thiết bị báo cháy và thiết bị PCCC cho nhiều loại công trình, từ trường học, bệnh viện, văn phòng, trung tâm thương mại đến nhà xưởng và kho hàng.
